درسنامه آموزشی علوم و فنون ادبی (2) کلاس یازدهم رشته انسانی و معارف

شاعران و نویسندگان به زبان، نگاه زیباشناسانه دارند. آنها معانی ذهنی خود را با استفاده از آرایش‌های لفظی و معنوی و عناصر علم بیان به اشکال گوناگون به دیگران منتقل می‌کنند و کلام ساده و عادی را به سخنی ادبی و هنری تبدیل می‌کنند؛ برای مثال هنرمند ادیب بارش باران و طلوع خورشید را با چنین عباراتی بیان می‌کند:

سخن عادی	سخن ادبی
باران بارید	1- ابر آمد و باز بر سر سبزه گریست. 2- مروارید باران از چشم ابر چکید. 3- بهاران که شاباش ریزد سپهر/ به دامان گلشن ز رگبارها
خورشید طلوع کرد.	1- گل خورشید شکفت. 2- پادشاه مشرق چهره نمود. 3- خسرو خاور علم بر کوه ساران زد.

از نظر ادبی شیوه‌های گوناگونی برای آفرینش تخیّل و بیان معنا وجود دارد که مهم‌ترین آنها چهار آرایه‌ٔ تشبیه، مجاز، استعاره و کنایه هستند و آنها را در حوزهٔ علم بیان بررسی می‌کنند.

اکنون این جمله را با هم می‌خوانیم:

دانا چو طبلهٔ عطار است؛ خاموش و هنرنمای. 

گلستان سعدی

در این نمونه سعدی با همانند کردن دانا و طبلهٔ عطار، آن دو را به هم تشبیه کرده است و ویژگی‌های خاموشی و هنرنمایی را در آنها مشترک می‌بیند و این شباهت را برای مخاطب محسوس‌تر و زیباتر بیان می‌کند. ادعای همانندی میان دو چیز را آرایه‌ٔ «تشبیه» می‌نامند. بهره‌گیری از تشبیه، سخن را خیال‌انگیز می‌کند.

در بیت زیر هم آرایهٔ تشبیه را مشاهده می‌کنید:

هر تشبیه ریشه در نوع نگاه و تفکّر گوینده دارد و آن چه موجب زیبایی تشبیه می‌شود، وجه شباهتی است که شاعر و نویسنده به آن دست یافته است.

تشبیه چهار پایه یا رکن دارد:

1- مشبّه:

پدیده‌ای است که آن را به پدیده‌ای دیگر مانند می‌کنیم؛ مثل «ایّام گل» در مصراع زیر:

ایّام گل چو عمر به رفتن شتاب کرد.

حافظ

2- مشبّهٌ‌به:

پدیده‌ای است که مشبّه را به آن مانند می‌کنیم؛ مثل «گل» در مصراع زیر:

تو هم چون گل زخندیدن لبت با هم نمی‌آید.

سعدی

3- وجه‌شبه:
ویژگی یا صفت مشترک میان مشبّه و مشبّهٌ‌به است که در مشبّهٌ‌به پررنگ‌تر و آشکارتر است؛ مانند «کریم» در مصراع زیر:

گرت زدست برآید چو نخل باش، کریم.

گلستان سعدی

4- ادات تشبیه:

واژه‌ای است که آن را برای بیان شباهت میان دو پدیده به‌کار می‌بریم. واژه‌های: چو، مثل، مانند، گویی، همچون، به‌‌سان، به‌کردار و... از این دسته‌اند، برای مثال «چون» و «وش» در بیت زیر ادات تشبیه‌اند.

چهار رکن تشبیه را در مثال‌های زیر مشخص می‌کنیم:

بلم: مشبه
آرام: وجه شبه
چون: ادات تشبیه
قویی سبک‌بار: مشبه به
مصرع دوم: وجه شبه

شب در تمام پنجره‌های پریده رنگ
مانند یک تصوّر مشکوک
پیوسته در تراکم و طغیان بود.

فروغ فرخزاد

شب: مشبه
مانند: ادات تشبیه
تصور مشکوک: مشبه‌به
در تراکم و طغیان بود: وجه شبه

و او به شیوهٔ باران پر از طراوت تکرار بود.

سهراب سپهری

او: مشبه
شیوهٔ: ادات تشبیه
باران: مشبه‌به
از طراوت تکرار بود: وجه شبه

انواع تشبیه از نظر پایه‌ها (ارکان)

تشبیه را بر اساس این چهار پایه می‌توان به دو دسته تقسیم کرد: گسترده و فشرده.

الف) تشبیه گسترده

از میان رکن‌های تشبیه، ذکر مشبّه و مشبّهٌ‌به ضروری است؛ امّا وجه‌شبه و ادات تشبیه را می‌توان حذف کرد. به تشبیهی که چهار رکن یا سه رکن را در خود داشته باشد، تشبیه گسترده می‌گویند؛ نمونه‌های زیر از این نوع هستند:

زندگی آتشگهی دیرنده پا برجاست
گر بیفروزیش رقص شعله‌اش در هر کران پیداست
ور نه، خاموش است و خاموشی گناه ماست.

سیاوش کسرایی

در شعر بالا سه رکن تشبیه وجود دارد و ادات تشبیه حذف شده است.

مثال‌های دیگر:

نامت در چشمانم / چون لاله، سرخ / چون نسترن، سپید / و مثل سرو سبز می‌ایستد.

منوچهر آتشی

در تشبیه‌های بالا هر چهار رکن وجود دارد.

ب) تشبیه فشرده (بلیغ)

تشبیهی که فقط دو رکن اصلی یعنی مشبّه و مشبّه‌به دارد، تشبیه فشرده است. در عبارت:

ای مهتر، آفتاب چراغ آسمان است و تو چراغ زمینی، آفتاب چراغ دنیاست، تو چراغ دینی.

کشف‌الاسرار میبدی

حذف وجه‌شبه و ادات تشبیه، تشبیه را خلاصه کرده است. به این نوع تشبیه، تشبیه بلیغ نیز می‌گویند. این تشبیه کلام را ادبی‌تر و زیباتر می‌کند.

تشبیه فشرده گاه به‌صورت اضافی (مضاف و مضافٌ الیه) و گاه به‌صورت غیر اضافی به‌کار می‌رود (تشبیه‌های غیر اضافی معمولاً به‌صورت جملهٔ اسنادی هستند)؛ برای مثال:

کیمیای سعادت (اضافی)
سعادت، کیمیا است. (غیر اضافی)

در مثال‌های زیر:

الف)

ب)

آتش خشم اوّل در خداوند خشم افتد؛ پس آنگه زبانه به خصم رسد یا نرسد.

گلستان سعدی

وجود به مس، عشق به کیمیا و خشم به آتش در ترکیب‌هایی اضافی مانند شده‌اند.

ج)

در این بیت نیز معشوق به سرو، لاله و حور تشبیه شده است.

چند نمونهٔ دیگر از این نوع تشبیه در ادامه آمده است:

مادری دارم بهتر از برگ درخت/ دوستانی بهتر از آب روان/ و خدایی که در این نزدیکی است.

سهراب سپهری

تلمیذ بی‌ارادت عاشق بی‌زر است و رونده بی‌معرفت مرغ بی‌پر

گلستان سعدی